Γράφει ο Γιώργος Σταυρακίδης
Η επιλογή της αποκατεστημένης ταινίας «Εύα» του 1953, στο επίσημο πρόγραμμα “Cannes Classics 2026” του Φεστιβάλ Καννών δεν αποτελεί μόνο μια σπουδαία στιγμή για τον ελληνικό κινηματογράφο, αλλά και μια ιστορική δικαίωση για τη Μαρία Πλυτά, την πρώτη γυναίκα σκηνοθέτρια στην ιστορία του ελληνικού σινεμά.
Για πρώτη φορά, ελληνική ταινία προβλήθηκε στο συγκεκριμένο τμήμα του φεστιβάλ σε αποκατεστημένη μορφή και μάλιστα από μια δημιουργό που επί δεκαετίες έμεινε στο περιθώριο της κινηματογραφικής ιστοριογραφίας, παρά το πρωτοποριακό έργο της.
Η Μαρία Πλυτά γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στις 26 Νοεμβρίου 1915 και πριν ακόμη στραφεί στον κινηματογράφο είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της στον χώρο της λογοτεχνίας, εκδίδοντας τα μυθιστορήματα «Δεμένα Φτερά» το 1944 και «Αλυσίδες» το 1946. Ωστόσο, η πορεία της προς το σινεμά ξεκίνησε νωρίς. Το 1947 εργάστηκε ως καλλιτεχνική διευθύντρια στις ταινίες «Μαρίνα» του Αλέκου Σακελλάριου και «Μαρίνος Κονταράς» του Γιώργου Τζαβέλλα. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1950, περνά για πρώτη φορά πίσω από την κάμερα με την ταινία «Τ’ αρραβωνιάσματα».
Από το 1950 έως το 1970 σκηνοθέτησε συνολικά δεκαεπτά ταινίες, δημιουργώντας ένα έργο που σήμερα αναγνωρίζεται ως κομβικό για την αναγέννηση του ελληνικού μεταπολεμικού κινηματογράφου. Οι ταινίες της έδωσαν φωνή σε γυναίκες, κοινωνικά τραύματα και ιστορικές εμπειρίες που ο κυρίαρχος ανδροκεντρικός κινηματογράφος της εποχής συνήθως αγνοούσε ή περιόριζε στο περιθώριο.
Η «Εύα» αποτελεί ίσως το πιο εμβληματικό παράδειγμα αυτής της ματιάς. Η ταινία, με πρωταγωνίστρια τη Νίνα Σγουρίδου και συμπρωταγωνιστή τον Αλέκο Αλεξανδράκη, αφηγείται την ιστορία μιας γυναίκας εγκλωβισμένης σε έναν δυστυχισμένο γάμο, η οποία ξεκινά μια εξωσυζυγική σχέση αναζητώντας διέξοδο και προσωπική ελευθερία. Σε μια εποχή όπου ο ελληνικός κινηματογράφος σπάνια αμφισβητούσε τις κοινωνικές συμβάσεις, η Πλυτά τοποθετεί στο επίκεντρο τη γυναικεία επιθυμία, τη χειραφέτηση και την πολυπλοκότητα της γυναικείας ταυτότητας.
Πολλοί μελετητές θεωρούν σήμερα ότι η «Εύα» υπήρξε ένα έργο εξαιρετικά μπροστά από την εποχή του. Με αφηγηματική χαλαρότητα, σιωπές, υπαρξιακή ατμόσφαιρα και έντονη ψυχογραφική προσέγγιση, η ταινία προαναγγέλλει τον ευρωπαϊκό κινηματογραφικό μοντερνισμό, ενώ παράλληλα ανοίγει τον δρόμο για έργα όπως η «Στέλλα» του Μιχάλη Κακογιάννη που ακολούθησε λίγα χρόνια αργότερα με την Μελίνα Μερκούρη στον εμβληματικό πρωταγωνιστικό ρόλο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το καλλιτεχνικό αποτύπωμα της ταινίας, αφού τα σκηνικά υπογράφει ο Γιάννης Τσαρούχης, ενώ τη μουσική συνέθεσε για πρώτη φορά στον κινηματογράφο ο Μίκης Θεοδωράκης.
Παρά τη σημασία του έργου της, η Μαρία Πλυτά παρέμεινε για δεκαετίες σχεδόν απούσα από την επίσημη ιστορία του ελληνικού σινεμά. Δεν υπήρχε μέχρι σήμερα ολοκληρωμένη βιογραφία ή συστηματική καταγραφή της φιλμογραφίας της, παρά μόνο αποσπασματικές αναφορές στον Τύπο και σε ακαδημαϊκές μελέτες.
Αυτή την ιστορική σιωπή επιχειρεί να καλύψει ο νέος συλλογικός τόμος «Μαρία Πλυτά: Η πρώτη σκηνοθέτρια του ελληνικού κινηματογράφου – 17 ταινίες, 17 αναγνώσεις», σε επιμέλεια της Μπέτυς Κακλαμανίδου, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κλειδάριθμος. Πρόκειται για την πρώτη ολοκληρωμένη έκδοση αφιερωμένη αποκλειστικά στο έργο της, μέσα από δεκαεπτά πρωτότυπες μελέτες ερευνητών και ακαδημαϊκών από τον χώρο των κινηματογραφικών, πολιτισμικών και φεμινιστικών σπουδών.
Οι αναλύσεις φωτίζουν θεματικές όπως το φύλο, η έμφυλη βία, η σεξεργασία, η ιστορική μνήμη, η παράδοση και ο νεωτερισμός, αποδεικνύοντας πως η φιλμογραφία της Πλυτά αποτελεί όχι μόνο ένα μοναδικό αρχείο της μεταπολεμικής Ελλάδας, αλλά και μια πρώιμη φεμινιστική παρέμβαση στον ευρωπαϊκό κινηματογράφο.
Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά η Μπέτυ Κακλαμανίδου, «με το έργο αυτό θεραπεύουμε μια μακρόχρονη έμφυλη ιστοριογραφική διάκριση και εντάσσουμε οργανικά τη Μαρία Πλυτά στον Κανόνα του ευρωπαϊκού κινηματογράφου».
Μετά την προβολή της στις Κάννες, η αποκατεστημένη «Εύα» παρουσιάζεται και στο Il Cinema Ritrovato, το σημαντικότερο διεθνές φεστιβάλ αφιερωμένο στις αποκατεστημένες κινηματογραφικές ταινίες.
Η Μαρία Πλυτά υπήρξε μια αυτοδίδακτη δημιουργός με βαθιά κατανόηση της κινηματογραφικής γλώσσας και μια ματιά που τόλμησε να αναμετρηθεί με κοινωνικά τραύματα, γυναικεία ζητήματα και τις αντιφάσεις της μεταπολεμικής Ελλάδας. Βρέθηκε πολύ νωρίς εκεί όπου κανείς δεν περίμενε να δει μια γυναίκα δημιουργό.
Σήμερα, περισσότερο από εβδομήντα χρόνια μετά την «Εύα», επιστρέφει επιτέλους στη θέση που της ανήκει: στο επίκεντρο της ιστορίας του ελληνικού και ευρωπαϊκού κινηματογράφου.
Διαβάστε επίσης: «Οιδίπους Τύραννος»: Ο Γιώργος Νταλάρας επιστρέφει με ένα συλλεκτικό βινύλιο γεμάτο μνήμη και σύγχρονη ένταση
ΑΚΟΛΟΥΘΕΙΣΤΕ ΜΑΣ