Η συζήτηση γύρω από την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα αποκτά νέα δυναμική.
Πρόσφατος γαλλικός νόμος για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών ενδέχεται να δημιουργεί τις νομικές προϋποθέσεις για την επιστροφή ορισμένων θραυσμάτων που βρίσκονται σήμερα στο Μουσείο του Λούβρου στην Αθήνα.
Την εκτίμηση αυτή διατυπώνει σε άρθρο της στη γαλλική εφημερίδα Le Monde η Ελληνίδα δικηγόρος και ερευνήτρια του French National Centre for Scientific Research Κατερίνα Τιτή, αναλύοντας τη σημασία της νέας νομοθεσίας που εγκρίθηκε από το γαλλικό κοινοβούλιο στις 7 Μαΐου.
Ιστορική νομοθετική αλλαγή στη Γαλλία
Σύμφωνα με την ερευνήτρια, η νέα νομοθεσία θεωρείται ιστορικής σημασίας, καθώς για πρώτη φορά δημιουργείται ένα πιο σαφές πλαίσιο επιστροφής πολιτιστικών αγαθών που αποκτήθηκαν παράνομα και βρίσκονται σε δημόσιες γαλλικές συλλογές.
Μέχρι σήμερα, η Γαλλία είχε επικεντρωθεί κυρίως στη συζήτηση για την επιστροφή αντικειμένων πολιτιστικής κληρονομιάς από την υποσαχάρια Αφρική, ιδιαίτερα μετά τη δέσμευση του προέδρου Emmanuel Macron το 2017.
Ωστόσο, το ζήτημα των αρχαιοτήτων ελληνικής, αιγυπτιακής, ρωμαϊκής ή ετρουσκικής προέλευσης παρέμενε για χρόνια ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο θέμα για το γαλλικό κράτος και τα μεγάλα μουσεία.
Η νέα νομοθεσία επιχειρεί να δώσει απαντήσεις, θέτοντας όμως συγκεκριμένους όρους και περιορισμούς.
Το κρίσιμο όριο του 1815
Ο σημαντικότερος περιορισμός αφορά τη χρονολογία του 1815. Ο νόμος εφαρμόζεται μόνο σε πολιτιστικά αγαθά που αποκτήθηκαν παράνομα μετά από εκείνο το έτος.
Παράλληλα, εξαιρούνται αντικείμενα που αποκτήθηκαν μέσω νόμιμων συμφωνιών διαμοιρασμού αρχαιολογικών ευρημάτων ή στο πλαίσιο επιστημονικών ανταλλαγών.
Όπως επισημαίνει η Κατερίνα Τιτή, η εφαρμογή του νόμου απαιτεί εις βάθος έρευνα για την προέλευση κάθε αντικειμένου, καθώς σε πολλές περιπτώσεις τα διαθέσιμα ιστορικά στοιχεία είναι περιορισμένα ή δύσκολα προσβάσιμα.
Τα θραύσματα του Παρθενώνα στο Λούβρο
Το Musée du Louvre διαθέτει σημαντική συλλογή ελληνικών αρχαιοτήτων, ανάμεσα στις οποίες περιλαμβάνονται και θραύσματα του Παρθενώνα, ορισμένα επιβεβαιωμένα και άλλα που αποδίδονται πιθανώς στο μνημείο.
Δύο από τα γνωστότερα θραύσματα εντοπίστηκαν στα τέλη του 18ου αιώνα από τον Γάλλο ζωγράφο, διπλωμάτη και αρχαιολόγο Λουί Φρανσουά Σεμπαστιάο Φοβέλ, ο οποίος εργαζόταν τότε για τη γαλλική πρεσβεία στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Σύμφωνα με το άρθρο, ο Φοβέλ είχε λάβει εντολές να συγκεντρώσει όσο το δυνατόν περισσότερες αρχαιότητες από την Αθήνα, σε μια εποχή όπου οι ευρωπαϊκές δυνάμεις ανταγωνίζονταν για την απόκτηση αρχαιοτήτων από τον ελληνικό χώρο.
Ποια θραύσματα μπορούν να επιστραφούν
Η ανάλυση της Κατερίνας Τιτή επικεντρώνεται κυρίως στον χρόνο ένταξης των θραυσμάτων στις δημόσιες συλλογές της Γαλλίας.
Ένα από τα σημαντικότερα θραύσματα, η λεγόμενη «πλάκα με τις Εργαστίνες» από τη ζωφόρο του Παρθενώνα, περιήλθε στο γαλλικό δημόσιο ήδη από το 1792. Επειδή η απόκτηση προηγείται του 1815, η επιστροφή του δεν μπορεί να βασιστεί στον νέο νόμο.
Αντίθετα, διαφορετική φαίνεται να είναι η περίπτωση μιας μετόπης που απεικονίζει έναν Κένταυρο και μία Λαπιθίδα. Το συγκεκριμένο θραύσμα αποκτήθηκε από το Λούβρο το 1818 μέσω δημοπρασίας, γεγονός που ενδέχεται να το εντάσσει στο πεδίο εφαρμογής της νέας νομοθεσίας.
Επιπλέον, άλλα θραύσματα και κεφαλές μορφών του Παρθενώνα αγοράστηκαν ή δωρήθηκαν στο μουσείο αργότερα, κατά τον 19ο και 20ό αιώνα, κάτι που επίσης μπορεί να δημιουργεί νομικές δυνατότητες επιστροφής.
Η σημασία της «παράνομης απόκτησης»
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ερμηνεία που δίνει η ερευνήτρια στον νόμο.
Όπως εξηγεί, η νομοθεσία δεν θεωρεί παράνομη μόνο την άμεση κλοπή ή λεηλασία ενός αντικειμένου, αλλά και την απόκτησή του από πρόσωπο που δεν είχε νόμιμο δικαίωμα διάθεσης.
Με βάση αυτή τη λογική, ακόμη και αν ένα αντικείμενο αφαιρέθηκε πριν από το 1815, η μεταγενέστερη ένταξή του σε δημόσια συλλογή μπορεί να αποτελέσει καθοριστικό στοιχείο για την επιστροφή του.
Η διαδικασία δεν είναι αυτόματη
Παρά τις νέες δυνατότητες, η επιστροφή των θραυσμάτων δεν θεωρείται δεδομένη.
Ο νόμος προβλέπει ότι τα εθνικά μουσεία της Γαλλίας πρέπει να εγκρίνουν οποιαδήποτε απομάκρυνση αντικειμένου από τις συλλογές τους. Επιπλέον, κάθε περίπτωση εξετάζεται ξεχωριστά και απαιτεί πλήρη τεκμηρίωση της προέλευσης του αντικειμένου.
Για όσα αντικείμενα δεν καλύπτονται χρονικά από τον νέο νόμο, εξακολουθεί να υπάρχει η δυνατότητα επιστροφής μέσω ειδικής νομοθετικής ρύθμισης από το γαλλικό κοινοβούλιο.
Διεθνής πίεση και διπλωματικές σχέσεις
Η συζήτηση για τα Γλυπτά του Παρθενώνα έχει ενταθεί τα τελευταία χρόνια σε διεθνές επίπεδο, ιδιαίτερα μετά από πρωτοβουλίες επιστροφής θραυσμάτων από το Vatican Museums, την Italy και το Heidelberg University.
Η Γαλλία διατηρεί στενές πολιτιστικές και διπλωματικές σχέσεις με την Greece, γεγονός που σύμφωνα με την ανάλυση θα μπορούσε να διευκολύνει πολιτικές αποφάσεις υπέρ της επιστροφής, ακόμη και πέρα από το αυστηρό νομικό πλαίσιο.
Το βασικό συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι η συζήτηση γύρω από την προέλευση των πολιτιστικών αγαθών στις μεγάλες ευρωπαϊκές συλλογές αλλάζει πλέον χαρακτήρα, με ολοένα περισσότερες χώρες να επανεξετάζουν τον τρόπο απόκτησης σημαντικών αρχαιοτήτων του παρελθόντος.
ΑΚΟΛΟΥΘΕΙΣΤΕ ΜΑΣ