Από τη γειτονιά της Κυψέλης, το κέντρο της Αφρικανικής Διασποράς στην Αθήνα, τα τελευταία χρόνια ξεκίνησε μια σημαντική καλλιτεχνική και κοινωνική δουλειά: Το έργο «the AfroGreeks», που δημιουργήθηκε από την κολεκτίβα της Κυψέλης Døcumatism και τους ίδιους τους Αφρο-Έλληνες πρωταγωνιστές του, και ξεδιπλώνει την Ελληνο-Αφρικανική ιστορία της Ελλάδας μέσω της κινηματογραφικής τέχνης και όχι μόνο.
Πρόκειται για ένα «συλλογικό κοινοτικό έργο σε εξέλιξη που παρουσιάζεται ως βίντεο εγκατάσταση μαζί με δημόσιες δράσεις, εργαστήρια, και άλλες εκδηλώσεις», όπως αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο σκηνοθέτης και μέλος της Døcumatism, Μενέλαος Καραμαγγιώλης. Η βάση του έργου είναι συνεντεύξεις, από τις οποίες δημιουργούνται πολυμεσικές εικαστικές εγκαταστάσεις, άλλοτε τριοθονικά κι άλλοτε πολυοθονικά, ανάλογα με τον ήρωα και τις δικές του οδηγίες σχετικά με το βίντεο.
Το έργο έχει ένα σπάνιο και δυσεύρετο οπτικοακουστικό αρχείο τεσσάρων (4) αιώνων της Αφρικανικής Διασποράς στην Ελλάδα. Περιλαμβάνει 200 συνεντεύξεις μέχρι τώρα, πάνω από 350 πρωταγωνιστές, 85 κινηματογραφημένες και ελεύθερα προσβάσιμες δημόσιες δράσεις κάθε είδους, 120 βίντεο και παρουσιάζεται σε πολλές εκθέσεις και φεστιβάλ στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Ταυτόχρονα, από το υλικό αυτό, ετοιμάζεται μία ταινία μεγάλου μήκους.
Δίνοντας ορατότητα στην Αφροελληνική κοινότητα
Ο Μενέλαος Καραμαγγιώλης ζει από 14 χρόνων στην Κυψέλη κι έχει δει όλες τις φάσεις της περιοχής. «Η Κυψέλη είναι ένα πειραματικό πολιτιστικό σύμπαν πολυφυλλετικής συνύπαρξης με καλλιτέχνες, κοινότητες, ανεξάρτητα κινήματα και άλλα», περιγράφει. Από το ’90 και μετά, που ήρθαν αρκετοί μετανάστες από την Αλβανία και την Αφρική, «αρκετός κόσμος απέφευγε να επισκεφτεί την Κυψέλη, χαρακτηρίζοντάς την “γκέτο”, μιλώντας για παραβατικότητα, η οποία όμως στην πραγματικότητα δεν υπήρχε», αναφέρει ο κ. Καραμαγγιώλης και εξηγεί: «Ο κόσμος φοβάται το “μαύρο χρώμα”. Αποφασίσαμε λοιπόν να δώσουμε βήμα στο μαύρο χρώμα».
Σε συνεργασία με άλλους καλλιτέχνες και τις κοινότητες των Κυψελιωτών, «αρχίσαμε καλλιτεχνικές δράσεις που κατάφεραν να αλλάξουν το αφήγημα του γκέτο. Το πιο δύσκολο ήταν και παραμένει το μαύρο χρώμα και οι προκαταλήψεις λόγω χρώματος και καταγωγής. Έτσι, νιώσαμε ότι το μόνο “όπλο” που έχουμε είναι να δημιουργήσουμε ένα καλλιτεχνικό έργο που θα αποτυπώσει τις ιστορίες μας», περιγράφει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Γκρέις Νουόκε, κοινωνική ανθρωπολόγος, γέννημα-θρέμμα της Κυψέλης και μία εκ των πρωταγωνιστών του έργου.
Το έργο ξεκίνησε το 2009 ως ερευνητικό και συνεχίστηκε από το 2015 ως εικαστικό έργο. Άρχισε για πρώτη φορά -ευρέως και δημόσια- μια κουβέντα για την Αφρικανική Διασπορά στην Ελλάδα, αναφέρουν οι δυο συντελεστές. Εξελίσσεται συνεχώς μέσα από τις ανάγκες των Αφρο-Ελλήνων, όπως τις διατυπώνουν οι ίδιοι στις συνεντεύξεις τους. Για παράδειγμα, το να αναγνωρίζονται ως καλλιτέχνες, όχι ως χομπίστες και να αμείβονται για τη δουλειά τους, το να δημιουργούνται γέφυρες επικοινωνίας και συνεργασίες με αφροδιασπορικές πρωτοβουλίες στο εξωτερικό, καθως και επαφές και συναντήσεις με καλλιτέχνες αφρικανικής καταγωγής από όλο τον κόσμο, που μέσα από το έργο τους διηγούνται την ιστορία τους και δημιουργούν κοινωνικό αντίκτυπο, τονίζει η κ. Νουόκε. Βασικό είναι το να διεκδικούν την ταυτότητα που δεν τους δίνει η Ελλάδα, με εναλλακτικούς καλλιτεχνικούς τρόπους που ορίζουν οι ίδιοι. «Με δυο λόγια, πώς μια καλλιτεχνική πρακτική μπορεί να γίνει βήμα έκφρασης, ελευθερίας και διαλόγου για όσους νιώθουν αόρατοι, παραμερισμένοι και διαρκώς ξένοι», εξηγεί.
«Σε προσωπικό επίπεδο συνειδητοποίησα μέσα από αυτό το πρότζεκτ πως όλα όσα ήξερα για την Αφρικανική Διασπορά στην Ελλάδα ήταν μόνο η επιφάνεια της πλούσιας ιστορίας της παρουσίας μας στη χώρα. Η ανακάλυψη (για όλους μας ήταν έκπληξη) της ιστορίας των Αφρικανών της Κρήτης και των μαύρων Ελλήνων της Θράκης, το οδοιπορικό στα χωριά της Κρήτης και της Βόρειας Ελλάδας μέσα από βιβλιογραφία και την επαφή με ερευνητές και ντόπιους, καθώς και το μοίρασμα και η αλληλεπίδραση στα πολλαπλά συνέδρια και στις εκθέσεις, όπου είχα την ευκαιρία να μιλήσω για το έργο, με γέμιζαν δύναμη και όρεξη, ώστε να εμπλακούν όλο και περισσότερα μέλη και να μάθουμε ακόμα περισσότερα για την ιστορία μας. Να μάθουμε ακόμα περισσότερα για το τι κάνει και με τι ασχολείται ο καθένας από εμάς, να είμαστε ανοιχτοί, να προτείνουμε ιδέες, ώστε να μεγαλώσει η κοινότητα και να γίνει πιο ορατή μέσα από πρωτοβουλίες. Η ενημέρωση, η επαφή και η ελεύθερη πρόσβαση και δυνατότητα εμπλοκής είναι που δυναμώνει μια κοινότητα και αυτό κάνει αυτό το πρότζεκτ γιατί ανήκει στην ίδια την κοινότητα», τονίζει η κ. Νουόκε.
Επίσης, όπως εξιστορεί η κ. Νουόκε, αντιλήφθηκε «πόσο μεγάλη, πολύχρωμη, περίπλοκη και πολυδιάστατη είναι η αφρικανική κοινότητα», κατάλαβε την ιστορία των πρώτων συνδικαλιστικών ομάδων, «οι οποίες έχτισαν τα κινήματα και τις οργανώσεις που κράτησαν και ενέπνευσαν τον σημερινό αγώνα των διεκδικήσεων της Αφρο-Ελληνικής κοινότητας».
Ο όρος Afro-Greek
Λόγω του έργου, η λέξη Αφρο-Έλληνας, μέσω των κοινωνικών δικτύων, άρχισε να υιοθετείται από νεαρούς αφρικανικής καταγωγής, που προσεγγίζουν το έργο ψάχνοντας τρόπους να εκφραστούν.
Ο Μικέλ στο βίντεο «Η αναγκαιότητα (ή όχι) του όρυ Αφρο-Έλληνας», εξηγεί, ότι αυτή η λέξη περιγράφει καλύτερα τις δυο κουλτούρες που τον διαμόρφωσαν: Μεγάλωσε σε γκανέζικο οικογενειακό περιβάλλον με το αντίστοιχο φαγητό, μουσική κ.λπ., αλλά γεννήθηκε στην Ελλάδα, πήρε την ελληνική Παιδεία και τρόπο σκέψης. «Δεν μιλάω για τους πάντες, δεν χρειάζεται να δηλώνουν όλοι ΑφροΈλληνες», ξεκαθαρίζει, ο ίδιος όμως έτσι αισθάνεται. «Η Ελλάδα δεν μας έχει αποδεχτεί ακόμα. Εδώ, με αποκαλούν Αφρικανό, κι όταν πηγαίνω στην Γκάνα, με λένε Ευρωπαίο», εκμυστηρεύεται.
Είναι μια μορφή αυτοαναγνώρισης, συμφωνεί η κ. Νουόκε, «ενός “διπλού ανήκειν”. Αποτελεί και πρόκληση θα έλεγα, καθώς δεν περιορίζεται σε προκαθορισμένες σημασίες της κάθε έννοιας (Αφρικανός/η, Έλληνας/ίδα), αλλά είναι 100% και τα δύο. Είναι μια βιωμένη συνθήκη αυτοπροσδιορισμού που διαμορφώνεται ενεργά, ξεπερνώντας τους αποκλεισμούς και τις προκαταλήψεις. Είναι αυτά και πολλά περισσότερα, καθώς ο κάθε Αφρο-Έλληνας προσθέτει κάτι σε αυτόν τον όρο».
Επικρατούν διάφορες απόψεις των μελών της κοινότητας για τον όρο Αφρο-Έλληνες, λένε ο κ. Καραμαγγιώλης και η κ. Νουόκε. «Είναι κίνημα, υπονοεί διάκριση, αφαιρεί από τη χώρα καταγωγής (π.χ.: τη Νιγηρία, γιατί Αφρική); Πάντως εξυπηρετεί ως ενδιάμεση γέφυρα να καταλάβουμε ποιοι είμαστε», υπογραμμίζει η κ. Νουόκε.
Τα βίντεο, ο ρατσισμός και οι διακρίσεις
Οι περισσότεροι Αφρο-Έλληνες πρωταγωνιστές του έργου έχουν γεννηθεί στην Ελλάδα. Παρόλα αυτά, έχουν αντιμετωπίσει ρατσισμό τόσο από τους ανθρώπους όσο και από το ίδιο το κράτος, όπως αναφέρουν στα βίντεο που έχουν δημιουργήσει. Ο Άγγελος, ο οποίος σήμερα παίζει λαούτο και τραγουδάει παραδοσιακά ως επάγγελμα, γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αταλάντη. Λόγω χρώματος και σεξουαλικότητας (είναι bisexual) δέχτηκε πολύ bullying. Η μητέρα του, με καταγωγή από τη Καραϊβική, ήταν η πρώτη έγχρωμη που ήρθε στο χωριό της Αταλάντης.
«Με έχουν αναγκάσει να κατέβω από το λεωφορείο εν κινήση και όχι μόνο μια φορά. Με έχουν δέσει και με χτυπούσαν, προσπάθησαν να με πνίξουν στο νερό και άλλα πολλά», διηγείται ο Άγγελος στο βίντεό του. «Αν ένας μαύρος έκανε αυτά τα πράγματα σε ένα λευκό, ο κόσμος θα αντιδρούσε, όταν ένας λευκός τα κάνει, δεν γίνεται τίποτα», διαπιστώνει.
Η κ. Νουόκε περιγράφει στο βίντεο που πρωταγωνιστεί: «Από πού είσαι»; με ρωτούν. «Είμαι Ελληνίδα», απαντώ. «Ναι, αλλά από πού;», επιμένουν λόγω του χρώματος του δέρματός μου. «Ή όταν δείχνω την ταυτότητά μου, κοιτούν το επίθετο, “ξένο είναι”, λένε».
Η ομάδα συνάτησε πολλές δυσκολίες κατά την υλοποίηση του έργου και συνεχίζει να πέφτει πάνω σε εμπόδια. «Δυστυχώς, το μαύρο χρώμα λειτουργούσε πάντα ως κάτι τρομακτικό και αποτρεπτικό σε χρηματοδότες και οργανισμούς που θα μπορούσαν να προβάλλουν το έργο μας. Γι’ αυτό κάναμε πολλές δράσεις μόνοι μας στη γειτονιά και αρχίσαμε να εκθέτουμε το έργο στο εξωτερικό. Και τούτο άνοιξε δρόμους. Ούτε η ιστορία του Τζωρτζ Φλόιντ, ούτε η μόδα που “ακολούθησε”, ούτε η ηρωοποίηση του Αντετοκούνμπο έχουν κάνει τα πράγματα πιο εύκολα», αναφέρει η κ. Νουόκε.
Η πλειοψηφία των πρωταγωνιστών του έργου δεν έχουν ακόμη ελληνική ταυτότητα. Η κ. Νουόκε, 31 ετών σήμερα, την απέκτησε πριν από 8 χρόνια. «Παλιότερα έφταιγε η έλλειψη του νόμου, τώρα τα πολλά γραφειοκρατικά και μάλλον ανυπέρβλητα εμπόδια», εξηγεί.
Οι Αφρο-Έλληνες γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στην Ελλάδα, ζουν εδώ και, αρκετοί από αυτούς, ταλαιπωρούνται ακόμη και για να πάρουν μέρος στις παρουσιάσεις του έργου τους στο εξωτερικό.
To συνολικό αρχείο του έργου είναι ελεύθερα διαθέσιμο στο χώρο της κολεκτίβας στην Κυψέλη, Δροσοπούλου 64 και ένα μέρος του διαδικτυακά στο https://documatism.com/project/the-afrogreeks/
Πηγή φωτογραφιών: Κολεκτίβα Documatism
ΑΚΟΛΟΥΘΕΙΣΤΕ ΜΑΣ