Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν άνοιξε την πόρτα. Ο Μαρκ Κάρνεϊ μπήκε χωρίς ιδιαίτερο δισταγμό.
Και ο Ντόναλντ Τραμπ έσπευσε να προειδοποιήσει ότι, εάν η ευρωπαϊκή πρόταση προς τον Καναδά κρύβει «κακές προθέσεις», οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να απαντήσουν με πολύ υψηλούς δασμούς ή ακόμη και με περιορισμό του εμπορίου με την Ευρώπη.
Πίσω από την ασυνήθιστη αυτή ανταλλαγή δηλώσεων βρίσκεται κάτι περισσότερο από μια διπλωματική παρεξήγηση.
Η πρόταση να γίνει ο Καναδάς ο πρώτος «συνδεδεμένος» ή «associate member» της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη εμπορική συμφωνία.
Εφόσον προχωρήσει, θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα νέο μοντέλο σχέσης της Ε.Ε. με χώρες που δεν επιθυμούν — ή δεν μπορούν — να γίνουν πλήρη μέλη, αλλά επιδιώκουν πολύ βαθύτερη οικονομική, τεχνολογική και αμυντική διασύνδεση.
Και ακριβώς εδώ βρίσκεται το γεωπολιτικό ενδιαφέρον.
Από το CETA σε μια πολύ ευρύτερη σχέση
Η φον ντερ Λάιεν, στην ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης στις 16 Σεπτεμβρίου, παρουσία του Καναδού πρωθυπουργού στο Στρασβούργο, πρότεινε να περάσουν οι σχέσεις Ε.Ε. – Καναδά πέρα από το υφιστάμενο πλαίσιο του CETA και να εξεταστεί ένα νέο καθεστώς «associate member» για την Οτάβα.
Η ίδια ενέταξε την πρόταση σε μια ευρύτερη στρατηγική για νέες εταιρικές σχέσεις σε έναν κόσμο όπου η Ευρώπη δεν θεωρεί πλέον δεδομένο ότι οι παλιές συμμαχίες αρκούν για την ασφάλειά της.
Ο Κάρνεϊ, από την πλευρά του, δεν αντιμετώπισε την πρόταση ως μια απλή συμβολική κίνηση. Στην ομιλία του στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υποστήριξε μια βαθύτερη και πιο ολοκληρωμένη σχέση, με συνεργασία σε κρίσιμες πρώτες ύλες, αμυντική βιομηχανία, τεχνητή νοημοσύνη και υπολογιστική ισχύ, ενέργεια, διάστημα, χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, εκπαίδευση και κινητικότητα.
Ο ίδιος περιέγραψε τη λογική του εγχειρήματος με έναν χαρακτηριστικό όρο: στρατηγική αυτονομία.
Δεν πρόκειται, όπως είπε, για δημιουργία ενός τρίτου μπλοκ απέναντι στις μεγάλες δυνάμεις. Πρόκειται για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας Καναδά και Ευρώπης, ώστε κανείς να μην μπορεί να υπαγορεύει τις επιλογές τους.
Αυτό ακριβώς είναι που δίνει στην πρωτοβουλία μεγαλύτερη σημασία από το άθροισμα των επιμέρους συμφωνιών της.
Γιατί αντιδρά η Ουάσιγκτον
Η αντίδραση του Τραμπ ήταν ασυνήθιστα έντονη για μια πρόταση που, τυπικά, αφορά τη σχέση της Ε.Ε. με τον Καναδά.
Ο Αμερικανός πρόεδρος χαρακτήρισε την ιδέα «γελοία» και δήλωσε ότι, εάν κρίνει πως η κίνηση αποτελεί «εχθρική ενέργεια», οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να επιβάλουν πολύ σοβαρούς δασμούς ή να περιορίσουν το εμπόριο με την Ευρώπη.
Η ουσία, επομένως, δεν βρίσκεται μόνο στον Καναδά.
Βρίσκεται στο ποιος καθορίζει τους κανόνες και τις στρατηγικές επιλογές μέσα στη δυτική συμμαχία.
Για δεκαετίες, η ευρωπαϊκή ασφάλεια, η βορειοαμερικανική ισχύς και η διατλαντική οικονομική σχέση λειτουργούσαν ως τμήματα ενός ευρύτερου αμερικανοκεντρικού συστήματος.
Σήμερα, όμως, η Ευρώπη μιλά όλο και περισσότερο για «στρατηγική αυτονομία», ενώ ο Καναδάς αναζητά μεγαλύτερη διαφοροποίηση των οικονομικών και στρατηγικών του δεσμών.
Η καναδική κυβέρνηση το λέει ευθέως. Σε έναν πιο επικίνδυνο και διαιρεμένο κόσμο, επιδιώκει μεγαλύτερη ανθεκτικότητα και διαφοροποίηση των διεθνών συνεργασιών της, με την Ευρώπη να αποτελεί κεντρικό εταίρο.
Από την αμερικανική σκοπιά, όμως, μια τέτοια εξέλιξη μπορεί να σημαίνει κάτι διαφορετικό Ότι ένας από τους στενότερους οικονομικούς και πολιτικούς εταίρους των ΗΠΑ δημιουργεί εναλλακτικές δυνατότητες και ότι η Ε.Ε. προσφέρεται να αποτελέσει τον βασικό πυλώνα αυτής της διαφοροποίησης.
Ο Καναδάς είναι το «όχημα», όχι ο μοναδικός στόχος
Η ιδιαιτερότητα της πρότασης βρίσκεται ακριβώς εδώ.
Ο Καναδάς δεν είναι μια τυχαία τρίτη χώρα. Είναι χώρα του ΝΑΤΟ, στενός αμυντικός εταίρος των ΗΠΑ, μέλος της G7 και ταυτόχρονα χώρα με τεράστιους ενεργειακούς και ορυκτούς πόρους, σημαντικές δυνατότητες στην τεχνολογία, στην τεχνητή νοημοσύνη και στο διάστημα και μοναδική γεωγραφική θέση στην Αρκτική.
Ο Κάρνεϊ παρουσίασε ακριβώς αυτή τη συμπληρωματικότητα ως τη βάση της νέας σχέσης. Η Ευρώπη διαθέτει μεγάλη αγορά, ερευνητική και βιομηχανική ισχύ, ενώ ο Καναδάς προσφέρει ενέργεια, κρίσιμες πρώτες ύλες, τεχνολογικές δυνατότητες και πρόσβαση στην Αρκτική.
Έτσι, το ζήτημα δεν είναι απλώς εάν ο Καναδάς θα αποκτήσει ένα νέο καθεστώς έναντι της Ε.Ε.
Το πραγματικό ερώτημα είναι εάν μπορεί να δημιουργηθεί ένα νέο οικοσύστημα δυτικών δημοκρατιών, στο οποίο η Ε.Ε. θα λειτουργεί ως κεντρικός κόμβος οικονομικής, τεχνολογικής και αμυντικής συνεργασίας.
Και τότε η συζήτηση παύει να αφορά μόνο τις Βρυξέλλες και την Οτάβα.
Το προηγούμενο που μπορεί να δημιουργηθεί
Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ενδιαφέρουσα διάσταση της πρωτοβουλίας.
Εάν η σχέση Καναδά – Ε.Ε. αποκτήσει ένα νέο, ενδιάμεσο θεσμικό μοντέλο, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως προηγούμενο και για άλλες χώρες που βρίσκονται πολύ κοντά στην Ευρώπη χωρίς να αποτελούν υποψήφιες για πλήρη ένταξη.
Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, Ιαπωνία και Νότια Κορέα είναι μεταξύ των χωρών που ήδη συζητούνται ως πιθανοί εταίροι σε ένα ευρύτερο δίκτυο συνεργασιών.
Η λογική θα ήταν διαφορετική από την παραδοσιακή διεύρυνση. Όχι περισσότερα κράτη μέσα στην Ένωση, αλλά περισσότεροι εταίροι γύρω από την Ένωση, με διαφορετικά επίπεδα πρόσβασης στην αγορά, στην τεχνολογία, στην άμυνα, στην έρευνα και στα ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία.
Έτσι η Ευρώπη θα μπορούσε να επεκτείνει την επιρροή των κανόνων και των θεσμών της χωρίς να μετατρέψει κάθε νέα σχέση σε διαδικασία πλήρους ένταξης.
Και η Βρετανία;
Το παράδοξο είναι ότι, ενώ ο Καναδάς πλησιάζει την Ε.Ε., το Ηνωμένο Βασίλειο παραμένει εκτός αυτής της θεσμικής αρχιτεκτονικής.
Αυτό δημιουργεί ένα ιδιαίτερο ευρωπαϊκό παράδοξο. Μια χώρα με βαθύτατους ιστορικούς, πολιτικούς, οικονομικούς και αμυντικούς δεσμούς με την Ευρώπη βρίσκεται εκτός της Ένωσης, την ώρα που μια άλλη χώρα στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού συζητά για μια πρωτοφανή μορφή σύνδεσης μαζί της.
Η εξέλιξη δεν σημαίνει ότι η Ε.Ε. έχει επιλέξει τον Καναδά έναντι της Βρετανίας. Δείχνει όμως ότι οι Βρυξέλλες αναζητούν πλέον νέες μορφές εταιρικής σχέσης που δεν υπακούουν υποχρεωτικά στο δίπολο «μέλος ή τρίτη χώρα».
Το τρίγωνο που μόλις άνοιξε
Η υπόθεση Καναδά – Ε.Ε. βρίσκεται ακόμη στην αρχή. Οι ακριβείς όροι μιας πιθανής σύνδεσης δεν έχουν καθοριστεί και η υλοποίηση μιας τέτοιας συμφωνίας θα απαιτούσε πολιτικές και θεσμικές αποφάσεις από την Ένωση και τα κράτη-μέλη.
Όμως το πολιτικό σήμα έχει ήδη σταλεί.
Ο Καναδάς αναζητά εναλλακτικές και μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία. Η Ευρώπη επιχειρεί να αξιοποιήσει το οικονομικό, τεχνολογικό και πολιτικό της βάρος για να δημιουργήσει ένα ευρύτερο δίκτυο συνεργασιών.
Και η Ουάσιγκτον δείχνει ότι παρακολουθεί στενά κάθε κίνηση που μπορεί να μεταβάλει τις ισορροπίες μέσα στη Δύση.
Γι’ αυτό και η αντίδραση του Τραμπ έχει σημασία ανεξάρτητα από το αν τελικά θα επιβληθούν νέοι δασμοί ή αν η απειλή θα μείνει στο επίπεδο της διαπραγμάτευσης.
Για πρώτη φορά ίσως τόσο καθαρά, η συζήτηση δεν αφορά μόνο το πώς θα συνεργαστούν οι σύμμαχοι.
Αφορά και το πόσο αυτόνομα μπορούν να συνεργάζονται μεταξύ τους.
Και αυτό είναι που κάνει τον καναδικό «εναγκαλισμό» με την Ευρώπη πολύ μεγαλύτερο ζήτημα από μια ακόμη διπλωματική συμφωνία στις δύο όχθες του Ατλαντικού.
Διαβάστε επίσης:
ΑΚΟΛΟΥΘΕΙΣΤΕ ΜΑΣ