Μέσα σε λιγότερο από δύο εβδομάδες, η Άγκυρα αμφισβήτησε δύο ελληνικά χωροταξικά σχέδια και ανακήρυξε θαλάσσια πάρκα πέραν των χωρικών της υδάτων. Η Αθήνα απαντά ότι η ελληνική κυριαρχία είναι οριστική και δεν επιδέχεται καμία αμφισβήτηση.
Μια νέα περίοδος έντασης διαμορφώνεται στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, με την Άγκυρα να επαναφέρει με συστηματικό τρόπο τη θεωρία των «γκρίζων ζωνών» και να επιχειρεί να ενσωματώσει τις πάγιες διεκδικήσεις της σε χάρτες, χωροταξικά σχέδια και προεδρικά διατάγματα.
Μέσα σε διάστημα μόλις δώδεκα ημερών, η Τουρκία αμφισβήτησε δύο ελληνικές αποφάσεις εσωτερικού χωροταξικού σχεδιασμού, ανακήρυξε δύο «εθνικά θαλάσσια πάρκα» στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο και επανέλαβε επισήμως τον ισχυρισμό ότι υπάρχουν γεωγραφικοί σχηματισμοί των οποίων η κυριαρχία δεν έχει μεταβιβαστεί στην Ελλάδα.
Η Αθήνα απάντησε σε υψηλούς τόνους, χαρακτηρίζοντας τους τουρκικούς ισχυρισμούς αβάσιμους, απαράδεκτους και απορριπτέους. Πίσω από την ανταλλαγή ανακοινώσεων, ωστόσο, βρίσκεται ένα πολύ μεγαλύτερο ζήτημα: εάν η Τουρκία θα επιχειρήσει να μεταφέρει τις διεκδικήσεις της από τους χάρτες και τα επίσημα κείμενα στο πεδίο.
Η πρώτη αντίδραση για το Χωροταξικό του Τουρισμού
Η νέα αλληλουχία ξεκίνησε στις 7 Αυγούστου, όταν η Ελλάδα έθεσε σε ισχύ το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό.
Το πλαίσιο καθορίζει τους κανόνες τουριστικής ανάπτυξης σε όλη τη χώρα, συμπεριλαμβανομένων των μικρών νησιών, των νησίδων και των βραχονησίδων. Η Άγκυρα επέλεξε να αντιμετωπίσει μια ελληνική διοικητική πράξη ως ζήτημα κυριαρχίας.
Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών υποστήριξε ότι το πλαίσιο δεν μπορεί να έχει νομικές συνέπειες για την Τουρκία και έκανε λόγο για «γεωγραφικούς σχηματισμούς των οποίων η κυριαρχία δεν παραχωρήθηκε στην Ελλάδα μέσω διεθνών συνθηκών».
Η συγκεκριμένη διατύπωση αποτελεί τον πυρήνα της τουρκικής θεωρίας των «γκρίζων ζωνών». Η Άγκυρα δεν περιορίζει, δηλαδή, τη διαφορά στην οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ, αλλά επιχειρεί να εισαγάγει ζήτημα κυριαρχίας επί ελληνικών νησίδων και βραχονησίδων.
Τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα
Η ένταση κλιμακώθηκε στις 15 Αυγούστου, όταν με προεδρικές αποφάσεις που δημοσιεύθηκαν στην τουρκική Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, η Τουρκία ανακήρυξε δύο «εθνικά θαλάσσια πάρκα».
Το πρώτο βρίσκεται στο Βορειοανατολικό Αιγαίο και επεκτείνεται σε θαλάσσια περιοχή μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης. Το δεύτερο αναπτύσσεται στην Ανατολική Μεσόγειο, ανατολικά της Ρόδου και προς την Αττάλεια, περιορίζοντας δραστικά –σύμφωνα με την τουρκική αντίληψη– την επήρεια του Καστελλόριζου.
Η Αθήνα επισήμανε ότι οι συγκεκριμένες χαράξεις εκτείνονται πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων και, σε ορισμένα σημεία, εντός περιοχών που η Ελλάδα θεωρεί ότι ανήκουν στην ελληνική υφαλοκρηπίδα.
Στην επίσημη ανακοίνωσή του, το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε παράνομη τη μονομερή εγκαθίδρυση προστατευόμενων περιοχών εκτός εθνικής δικαιοδοσίας και ξεκαθάρισε ότι οι τουρκικές αποφάσεις δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα ούτε δημιουργούν τετελεσμένα.
Η ελληνική πλευρά υπογράμμισε επίσης μια ουσιαστική διαφορά: τα ελληνικά θαλάσσια πάρκα στο Ιόνιο και στις Νότιες Κυκλάδες έχουν χωροθετηθεί αποκλειστικά εντός ελληνικών χωρικών υδάτων.
Νέα τουρκική παρέμβαση για τις ΑΠΕ
Στις 19 Αυγούστου, η Τουρκία άνοιξε ακόμη ένα μέτωπο, αυτή τη φορά με αφορμή το νέο ελληνικό Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας.
Το ελληνικό πλαίσιο ρυθμίζει τη χωροθέτηση αιολικών και φωτοβολταϊκών εγκαταστάσεων, τις ζώνες αποκλεισμού, την προστασία περιοχών Natura, αρχαιολογικών χώρων και ακτών, καθώς και τους ειδικούς περιορισμούς που ισχύουν στα νησιά.
Παρότι πρόκειται πρωτίστως για εσωτερικό σχεδιασμό, το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε ότι το σχέδιο «δεν θα έχει νομικές συνέπειες» για την Τουρκία.
Η Άγκυρα επανέφερε αυτολεξεί την αναφορά σε γεωγραφικούς σχηματισμούς των οποίων η κυριαρχία, κατά την τουρκική θέση, δεν έχει παραχωρηθεί στην Ελλάδα. Υποστήριξε επίσης ότι πρέπει να αποφεύγονται οι «μονομερείς ενέργειες» σε κλειστές ή ημίκλειστες θάλασσες και επικαλέστηκε τη Διακήρυξη των Αθηνών του 2023.
Μία ημέρα αργότερα, η ίδια γραμμή επαναλήφθηκε και από το τουρκικό υπουργείο Άμυνας, δίνοντας μεγαλύτερο πολιτικό και επιχειρησιακό βάρος στην αμφισβήτηση.
Η αυστηρή απάντηση της Αθήνας
Η αντίδραση του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών ήταν σαφώς αυστηρότερη από προηγούμενες τοποθετήσεις.
«Το καθεστώς κυριαρχίας στο Αιγαίο είναι απολύτως ξεκάθαρο», ανέφερε η ανακοίνωση της Αθήνας, προσθέτοντας ότι η ελληνική κυριαρχία ορίζεται σαφώς και οριστικά από διεθνή συμβατικά κείμενα και δεν επιδέχεται αμφισβήτηση.
Το ΥΠΕΞ κατηγόρησε την Τουρκία για εμμονή σε αναθεωρητικές θέσεις χωρίς νόμιμο έρεισμα, επισημαίνοντας ότι οι ίδιοι ισχυρισμοί διατυπώθηκαν δύο φορές μέσα σε δώδεκα ημέρες.
Παράλληλα, η Ελλάδα επανέλαβε ότι αναγνωρίζει ως μοναδική ελληνοτουρκική διαφορά την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Η Αθήνα απορρίπτει την τουρκική προσπάθεια να ενταχθούν στον διμερή διάλογο ζητήματα κυριαρχίας, αποστρατιωτικοποίησης των νησιών ή εύρους του ελληνικού εναέριου χώρου.
Τι επιδιώκει η Άγκυρα
Η νέα ένταση δεν αφορά πραγματικά την τουριστική ανάπτυξη, τις ανεμογεννήτριες ή την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Αυτά λειτουργούν ως αφορμές για να επαναλαμβάνει η Τουρκία και να καταγράφει θεσμικά τις διεκδικήσεις της.
Η στρατηγική της Άγκυρας φαίνεται να αναπτύσσεται σε τρία επίπεδα.
Θεσμική κατοχύρωση της «Γαλάζιας Πατρίδας»
Η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει τις διεκδικήσεις της από πολιτικές διακηρύξεις σε εσωτερικό δίκαιο και σταθερή διοικητική πρακτική.
Οι χάρτες, τα προεδρικά διατάγματα, τα χωροταξικά σχέδια και οι επίσημες ανακοινώσεις δημιουργούν ένα συνεχές αρχείο τουρκικών αξιώσεων. Δεν αλλάζουν από μόνα τους το διεθνές νομικό καθεστώς, αλλά προετοιμάζουν το πολιτικό και επιχειρησιακό έδαφος για μελλοντικές κινήσεις.
Ακόμη και ο απόστρατος υποναύαρχος Τζιχάτ Γιαϊτζί, ένας από τους βασικούς θεωρητικούς της «Γαλάζιας Πατρίδας», αναγνώρισε ότι η ανακήρυξη ενός θαλάσσιου πάρκου δεν δημιουργεί ΑΟΖ, υφαλοκρηπίδα ή χωρικά ύδατα. Τόνισε, ωστόσο, ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί για διοικητική παρουσία, επιτήρηση και «κρατική πρακτική».
Περιορισμός της επήρειας των ελληνικών νησιών
Στο Βορειοανατολικό Αιγαίο, η Τουρκία σχεδιάζει τις θαλάσσιες ζώνες της με βάση μια μέση γραμμή ανάμεσα στις ηπειρωτικές ακτές, αγνοώντας ουσιαστικά την επήρεια των ελληνικών νησιών.
Στην Ανατολική Μεσόγειο, η ίδια λογική αποτυπώνεται γύρω από το Καστελλόριζο. Η τουρκική χάραξη επιχειρεί να αποκόψει το σύμπλεγμα της Μεγίστης από τη Ρόδο και τον υπόλοιπο ελληνικό νησιωτικό χώρο.
Πρόκειται για συνέχεια της λογικής του τουρκολιβυκού μνημονίου, το οποίο παρακάμπτει την Κρήτη, την Κάσο, την Κάρπαθο και τη Ρόδο κατά τη χάραξη θαλάσσιων ζωνών.
Προετοιμασία για την επόμενη σύγκρουση στο πεδίο
Η μεγαλύτερη ανησυχία της Αθήνας δεν αφορά τους χάρτες, αλλά τον τρόπο εφαρμογής τους.
Το δυσμενές σενάριο θα ήταν να εμφανιστούν τουρκικά σκάφη για επιτήρηση στις νέες περιοχές, να εκδοθούν άδειες ερευνών ή αλιείας ή να επιχειρηθεί παρεμπόδιση ελληνικών και ευρωπαϊκών δραστηριοτήτων.
Το πιο πιθανό πεδίο δοκιμής είναι η επανεκκίνηση των ερευνών για τον Great Sea Interconnector, το ηλεκτρικό καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου. Για να προχωρήσει το έργο θα απαιτηθούν νέες εργασίες νοτίως της Κάσου και της Καρπάθου, σε περιοχές όπου η Τουρκία έχει ήδη υποστηρίξει ότι απαιτείται η συγκατάθεσή της.
Η προηγούμενη παρουσία τουρκικών πολεμικών πλοίων στην περιοχή έχει δημιουργήσει ένα δύσκολο προηγούμενο. Εάν η Άγκυρα αντιδράσει ξανά, η διαφορά θα περάσει από το επίπεδο των ανακοινώσεων σε πραγματική δοκιμασία αποφασιστικότητας.
Τι αναμένεται από την ελληνική πλευρά
Η Αθήνα προετοιμάζει, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, συμπληρωματικές διπλωματικές κινήσεις προς την Τουρκία, τον ΟΗΕ και την Ευρωπαϊκή Ένωση, ώστε οι ελληνικές θέσεις να καταγραφούν επισήμως απέναντι στις τουρκικές χαράξεις.
Η κυβέρνηση επιδιώκει να αποφύγει την ανεξέλεγκτη κλιμάκωση, χωρίς όμως να αναστείλει τον ελληνικό σχεδιασμό. Η βασική θέση είναι ότι ο διάλογος και η διατήρηση ανοιχτών διαύλων δεν μπορούν να σημαίνουν αποδοχή ή σιωπηρή ανοχή απέναντι σε ζητήματα κυριαρχίας.
Η ουσία είναι ότι τα λεγόμενα «ήρεμα νερά» δεν έχουν ακόμη μετατραπεί σε πραγματική σύγκλιση. Οι δύο χώρες μπορεί να αποφεύγουν την ανοιχτή κρίση, αλλά οι βασικές θέσεις τους στο Αιγαίο παραμένουν όχι απλώς διαφορετικές, αλλά σε ορισμένα σημεία ασύμβατες.
Οι επόμενες κινήσεις γύρω από τα θαλάσσια πάρκα και, κυρίως, η επιστροφή των ερευνητικών πλοίων στην περιοχή της Κάσου θα δείξουν εάν η νέα αντιπαράθεση θα παραμείνει διπλωματική ή θα μεταφερθεί ξανά στο πεδίο.
Διαβάστε επίσης:
ΑΚΟΛΟΥΘΕΙΣΤΕ ΜΑΣ